CHE KUÃIRŨ RESA


Mba'eguasuetépa ko che akãme oikéva
ajepy'apy ha ndavy'avéi
che ke ha che páype nacherendavéi
ndaikuaaivoínte la chéve oḡuahẽva.

Kyhápe añeno jahechápa ake
ha manterei añemyatymói
chepijohapa. Chey'uhéi. Cheremói.
Ambojopyru kyha ha inimbe.

Asẽ ajeity pe kapi'ipépe
che po mokõivépe añemyakãngyta
estrella oĩháicha, entéro aipapa
jahechápa upéicha apyta akemi.

Ha la che resa ikãmbarei
oĩmentevoi la che akã ojo'óva
ku kuãirũ resáicha cherehe oikóva
ñaimo'ã ohapýva la che korasõ.

Kokuehe aháma ahecha pa'i
hi'ãitégui upérõ añemombe'u
ha he'ínte chéve: "Repoporohayhu,
pohã paraguái, remendavoi"

Ha upévako hína la chéve ojehúva
tupãsy memby chemoakãnundúva
ku oguatakuévo, pehechanga'u:
ha'ete ipepóva la anome'ũ.

Yvoty oĩháicha okukúi hapépe,
pe humby otytýi, pe hesa, omimbi
ha la ne'enkantavéva, omyimíva ohóvo
ikamisa guýpe mokõi jeruti.

Hague rokyũmba pe hova yke
hetyma kyrỹi porãite guasu
ikambuchimípako pe ijuru
ha'érõ ichupe: "Ta'u che eirete".

Apoi nde ári yvytu pepo 
che ñe'ẽnguemi tohendu ha'e,
ko che mba'asy che resa rupi oike
ha che korasõme ojehaitypo.

                                                                                  Francisco Martín Barrios



1- Ko ñe'ẽpoty niko jahechaháicha oñe'ẽhína mborayhúre, ñe'ẽpapára ohechauka ñandéve hemiandu (ñembyasy, jepyapy, vy'a, jehecharamo, mytuẽ, py'atarova...). Iporãva'erã jahechakuaáramo mba'e temiandúpa ohechauka peteĩteĩva ñe'ẽmboysyi'atýpe. Techapyrã:

/Mba'e guasuetépa ko che akãme oikéva / ajepy'apy ha ndavy'avéi / che ke ha che páype nacherendavéi / ndaikuaaivoínte la chéve ojehúva/.

"Ko'ápe Francisco ojepyapy ha ndovy'avéi. Imombyrýre kuñataĩgui ohasa'asy, kóva he'ise pe japorohayhúramo ikatuha avei jahasavai ñande rekovépe, upéicha jave nañandevéivaicha. Ñambyapu'átaramo peteĩ ñe'ẽme ñe'ẽpapára remiandu ikatu ja'e "ipy'atarovaiteha".

/Kyhápe añeno jahechápa ake/ha manterei añemyatymói/chepijohapa. Chey'uhéi. Cheremói/Ambojopyru kyha ha inimbe/.

"Ko'ã versono'õme ñe'ẽpapára ohechaukave ohóvo hemiandu ha hekora'eño. Jepeve oñeha'ã oke opytu'umi haḡua, ojopy ichupe ku oporohayhúva mba'asy, kóva he'ise pe japorohayhúramo nañandepy'aguapyveiha. Upévare ñe'ēpapára "iñangekoipa".

/Asẽ ajeity pe kapi'ipépe /che po mokõivépe añemyakãngyta/estrella oĩháicha, entéro aipapa/jahechápa upéicha apyta akemi/.

Martín omombareteve ko'ã ñe'ẽrysýi rupive mba'eichaitépa iñakãraku upe kuñataĩre, añetehápe ojopy ichupe mborayhu kakuaaite oñandúva iñapytu'ũ nguápe. Ohechauka ñandéve mba'éichapa ñande yvypóra ni ndajakevéi upe japorohayhu añetéramo.

/Ha la che resa ikãmbarei /oimentevoi la che akã ojo'óva/ku kuãirũ resáicha cherehe oikóva /ñaimo'ã ohapýva la che korasõ/.

Ñe'ẽpapára ko'ápe ohechauka mba'éichapa ñane remiandu ñane apytu'ũ ha ñane korasõ pyguara. Kóva he'ise imbareteveha ñandehegui ha ñaneguenohẽha ñande pirégui, ojapoukávo ñandéve ñaimo'ã'ỹva jepe. Oñeha'ã omoĩ ñande resa renondépe techapyrãramo pe kuãirũ resa, ohechauka potávo mba'éichapa oikepypuku ha oikehatã hekovére upe hemiandu, kuñataĩre.

/Kokuehe aháma ahecha pa'i /hi'ãitégui upérõ añemombe'u/ha he'ínte chéve:

- "Repoporohayhu/pohã paraguái, remendavoi/"

Ñe'ẽyvotyhára oñemombe'u moõ pevépa omoḡuahẽ ichupe mborayhu kakuaaite, upéicha rupi oḡuahẽ pa'i rendápe, jahechápa upéichape oñembopy'aguapymi. Ko'ã ñe'ẽ rupive omombe'u avei paraguái rekotee, ha'éva pe ñemenda.

/Ha upévako hína la chéve ojehúva / tupãsy memby chemoakãnundúva / ku oguatakuévo, pehechanga'u: / ha'ete ipepóva la anome'ũ /.

Francisco ohykuavo péichape hemiandu omombe'ukuévo mba'eichaitépa oguerohory mba'eporãita oguerekóva ijehe pe kuña, opa tupãsy membýre ombojogua ichupe ohechaukahávo hemiandu poty ipotĩha.

/Yvoty oĩháicha okukúi hapépe / pe humby, otytýi. Pe hesa, omimbi / ha la ne' enkantavéva, omyimíva ohóvo / ikamisa guýpe mokõi jeruti/. /Hague rokyũmba pe hova yke /hetyma kyrỹi porãite guasu /ikambuchimípako pe ijuru /ha'érõ ichupe: "Ta'u che eirete"/.

Ñe'ēyvotyjára omoha'ãngahai omombe'ukuévo, chupe ḡuarã ndaiporiha kuña ambue iporãvéva ko arapýpe, ohechauka ñandéve mba'éichapa oñemoñe'ẽkuaa ichupe ojeporekakuévo umi ñe'ẽ poravopyre rehe. Opaite mba'e he'i ha ojapóva niko osẽ ikorasõitégui ha opa umíva katuete omoñeñanduporãta ohendu ha omoñe'ẽvape ko ñe'ẽpoty, jaikuaa rehe ko'áḡaramo ḡuarã ndahetavéima upe kuimba'e omongeta potĩ porãva hembiayhúpe.

/Apoi nde ári yvytu pepo /che ñe'ẽnguemi tohendu ha'e /ko che mba'asy che resa rupi oike /ha che korasõme ojehaitypo/.

Ñe'ẽkuaahára péicha omohu'ã iñe'ẽpoty, añetehápe imbaretepaite omba'emombe'úva ha omohenda hekopete ñe'ẽnguéra, ha'ete he'i ñandéve pe mborayhu ha'eha imba'asy kakuaaite, katu upéicha avei ikatuha okuerajey mborayhu rupivénte. Ko ñe'ẽpoty mborayhu rehegua oḡuahẽramo maymave omoñe'ẽ térã ohendúvape, katuete ojejapokóita iñe'ã sãre.

2- Haihára ha ñe'ẽpapára niko oiporavo umi ñe'ẽ ha'e oikuaaháicha, ichupe iporãveháicha, hese opokoveháicha. Peteĩteĩva oikuaa mba'éichapa ohai hemiandu, hembihecha ha imba'emombe'usepy, upéicha rupi haiharakuéra aytépe ni peteĩva ndojojoguái hembiapokuépe, jepe oñe'ẽ peteĩ témarente, ha'e oikuaahína mba'éichapa omboguapýta kuatiápe. Oĩ haihára ha ñe'ẽpápara oiporuvéva mbojojáva, mbojoguáva, mbotuicháva, mboje'ejeýva, mboguerováva... Ko'ãva niko ñe'ẽporãhaipyre rembiporu ikatúva omoporãve ojehaíva ha ombo'estílova peteĩteĩva haihárape.

Techapyrã: " Che kuãirũ resa".

Ñañepyrũmína ñañamindu'u ko ñe'ẽpoty réragui, ja'e haḡua mba'épa he'ise ñandéve Francisco Martín Barrios. Jaikuaaháicha pe kuãirũ resa niko ikatukuaahína peteĩ itaresa-itavera oikéva pe kuãirũ rehe, jepe hatã pe kuãirũ (itajuguigua-itatĩguigua) upe máva ojapóva ombohykuva'erã omoinge haḡua hese. Ko'ápe hína pe kuãirũ resa peteĩ símbolo, ñe'ẽpapára oiporu mborayhúre oñe'ẽ haḡua, ha'e he'ihína ñandéve imborayhu ojoguaha kuãirũ resápe ha ikorasõ térã hi'angapyhína ápe upe kuãirũ. He'irãngue ko mborayhu oñandúva ojogua kuãirũ resápe, he'i ñandéve "Che kuãirũ resa".

Oipe'ávo ko'ã mbohapy ñe'ẽgui upe ñe'ẽ ikatukuaavakuri /ojogua / ha'ete / ñaimo'ã / ñemo'ã / ndijavýi / ndijai / vaicha / térã ñe'ẽpehẽ /icha/ve-gui/... ombojojoja haḡua hemiandúre-imborayhúre, kóva he'isehína ombojojarãngue, ombojoguahague (omometaforahague).

Ñaḡuahẽvo peteĩ ñe'ẽme "Che kuãirũ resa" ha'eha mbojoguáva (osẽva mbojojávagui), jahechakuaa mba'éichapa ñe'ẽpapára oiporavo ha oiporu ñe'ẽporã ha'e oikuaahaichaite.

Ko mbojoguáva "Che kuãirũ resa" ha'e oguenohẽ hekoatýgui (de la colectividad), oñemomba'e hese ha oiporu iñe'ẽpotýpe. Áḡa ñañamindu'u hypyvétaramo ko mbojoguáva he'isévare katu, ja'evekuaa maymave nunga tapichápe, pe kuãirũ resa ha'ehahína upe ombojeguáva kuãirũ ha upe kuãirũ katu ombojegua pe tapicha kuã. Upéicha avei upe imborayhu ombojoguáva (omometáforava) kuãirũ resa ndive, ha'ehína upe ombojeguáva hi'angapy.

/Ha upévako hína pe chéve ojehúva /tupãsy memby cheamoakãnundúva /ku oguatakuévo, pehechanga'u: /ha'ete ipepóva pe anomo'ũ/.

Ko versono'õme jahechakuaáta oĩha ambue mbojoguáva "tupãsy memby", kóicha oñemoñe'ẽvo he'isehína mba'eichaitépa hekoporã ha imarangatu kuñataĩmi ombotarovaitéva ichupe. He'ívo "/ha'ete ipepóva la anome'ũ/ Barrios ikatu oime ombojojase ichupe guyráre, jaikuaaháicha guyrámante upe ikatúva oveve ápe ha pépe; ikatuháicha avei oime ombojojase ichupe aipo tupãmymba (ángel) rehe, oje'e ha oñemoha'ãngaháicha ñandéve, jeko ipepo ha oveve avei.

/Yvoty oĩháicha okukúi hapépe /pe humby, otytýi. Pe hesa, omimbi /ha la ne'enkantavéva, omyimíva ohóvo /ikamisa guýpe mokõi Jeruti/.

Martín niko omomba'eguasueterei he'ívo "/Yvoty oĩháicha okukúi hapépe/", kóva ha'e avei ñe'ẽpoty rembiporu hérava mbotuicháva (hipérbole), ojeporúva omombareteve haḡua oje'eséva ha oje'esevéva. Ñe'ẽmboysyi'aty opakuetévo katu ojevalejey ambue mbojoguáva rehe he'ívo: "/ikamisa guýpe mokõi Jeruti/", ko'ã ñe'ẽ rupive omombe'usehína kuñataĩ porãite oguerahaha ipyti'áre mokõi jeguaka hatã'asýva, ha'éva ititi.

/Hague rokyũmba pe hova yke /hetyma kyrỹi porãite guasu /ikambuchimípako pe ijuru /ha'érõ ichupe: - "Ta'u che eirete".

Francisco ha'ehína mbo'eharavusu ñe'ẽpoty apópe, oiporuporã avei pe mboguerováva (hipérbaton) peteĩ ñe'ēpoty jeguaka oguerováva hendágui umi ñe'ē), ha upéichape ojei upe ojeporumemeháichagui, osẽ rehe pe ñe'ẽjoaju ko'ẽreíre ojeporuháicha rapégui, he'iva'erãrõ "pe hova yke hague rokyũmba" osẽ he'i "/Hague rokyũmba pe hova yke/". Ipahaitévo omboguapyjey kuatiápe kóicha: .../ha'érõ ichupe: "Ta'u che eirete", péichape omboverajey ñande resa renondépe ambue mbojoguáva porãite: "Eirete" he'irängue ijuru, hembe... he'ēmbochyha eiretéicha.

ÑE'ĒNDY:

  • Ñe'ēpoty, ñe'ēporavopyre: Poesía, poema.
  • Ñe'ēmboysýi, vérso: Verso.
  • Ñe'ēmboysyi'aty: Estrofa.
  • Ñe'ēpapára, ñe'ēyvotyjára, ñe'ēyvotyhára, ñe'ēkuaajára, ñe'ējarýi, ñe'ēporavohára: Poeta, vate.
  • Ñe'ēpotyryru: Poemario.
  • Jeguaka: Adorno. Por extensión, figura. Aquí se emplea como figuras literarias.
  • Ñehesa'ỹijo: Análisis.


ARANDUKAKUÉRA

  • POESÍAS DEL PARAGUAY - ANTOLOGÍA DESDE SUS ORÍGENES. Realización y producción gráfica: ARAMÍ GRUPO EMPRESARIAL, Dirección de la obra: OSCAR DEL CARMEN QUEVEDO. Recopiladores y autores: RAÚL AMARAL, MARÍA BARRETO DE RAMÍREZ, AÍDA ORTÍZ DE CORONEL, ELA RAMONA SALAZAR S., RUDI TORGA / Tel. (595-21) 373.594 / arami@rieder.net.py - Asunción / Paraguay. 2005. 781 pp.).
  • LAS CIEN MEJORES POESÍAS EN GUARANÍ. Con nuevas incorporaciones y grafía actualizada. Por PEDRO ENCINA RAMOS y TATAJYVA. Asunción-Paraguay 1997 - 425 páginas).
  • ESCRITORES Y MÚSICOS DE LA ÉPOCA DE LA GUERRA DEL CHACO Autor: CANCIO GIMENEZ (Enlace a datos biográficos y obras En la GALERÍA DE LETRAS del www.portalguarani.com ) Dibujo Tapa: FERNANDO GRILLÓN Viñeta: L. Aida González Maya Edición cuidada por: Felipe Nabel Estruc Hecho el depósito que fija la Ley 94 EDICIONES INTENTO Se terminó de imprimir el 21 de febrero de 1987 en los Talleres Gráficos de la Editora Litocolor Asunción - Paraguay (212 páginas)
  • El trino soterrado. Paraguay: aproximación al itinerario de su poesía social. Tomo II - Autor: LUIS MARÍA MARTÍNEZ - Edición digital: Alicante: Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes, 2002 N. sobre edición original: Edición digital basada en la de Asunción (Paraguay), Ediciones Intento, [1986].





 PRIMERO DE MARZO REHEGUA



Ko ñane retã niko peteĩ tetã hembiasakue teéva, jajesarekótaramo mápare, jahecháta opytaha Amérika del Sur korasõ mbytépe. Ko'aĝaitéramo, kuatia ári oguereko 406.752 km2 ha 7 millóne rasa tapicha. Ipype oĩ 19 atyguasu ñande ypykuérava ha heta pytagua aty. Ojere hese Argentina, Brasil ha Bolivia. Paraguái réra ouhína guarani ñe'ẽ "Paraguay"gui.

Tembiasakue he'i, "Paraguay" ha'ehague peteĩ mburuvicha guarani oikova'ekue hetãyguakuéra ndive Ysyryguasu retãpýre, ko'áĝa hérava avei upéicha, upéva niko pe "Río Paraguái", térã "Y Paraguay", he'iháicha peteĩ hendápe Emiliano iñe'ẽpoty "Asunción del Paraguay"-pe. Jaipapátaramo 1537 guive ko'aĝaite peve, jajuhúta ojapomahína 478 ary, umi pytagua oĝuahẽhague ko Paraguái yvýpe. Upete guive ñane retãygua, guaranikuérava, oiko umi español poguýpe, ha upéicha oho hese ako 1811 peve. Upe ára guive, ko'aĝaite peve, jaguerekóma 204 áño, ha upéva upe tetã rembiasakue ryepýpe, mokõi jeýma ñañorãirõ tetã ambueguakuéra ndive, ñepyrũrã Argentina, Brasil ha Uruguay ndive (1865-guive 1870 peve) ha upeive katu, 62 áño haguépe, Bolivia ndive háma (1932 guive 1935 peve).

Ko tembiapópe agueromandu'amíta upe Ñorãirõ Guasu, ojepysova'ekue 5 ary pukukue. Upéramo Paraguái oguerekova'ekue haimete 1 millón tapicha ha upévagui haimete omanomba ñane retãygua, oĩ he'íva hembyhague 20% kuérantema ha oĩ avei he'íva 10% kuérantema. Ñorãirõ Guasu pypore ári opyta pokãmi kuimba'e, kuña ha mitãmimi, omba'apojoáva omoakãrapu'ãjey haĝua ko tetã rembyre, henyhẽtehápe kurusu. Upéva upe mba'e guasuete ohasava'ekue ko ñaneretã niko, oñepyrũ Paso de Patria-pe ha opa Cerro Corá-pe, peteĩ 1º de marzo jave 1870-pe. Ajetypekami haĝua Gérra Guasu rapykuerére niko chepy'a reraha ha ajesareko ko Emiliano ñe'ẽpoty héravare "1° de marzo".

Ñande poeta guasuete, ojekuaáva "El tirteo verdeolivo"-ramo, Emiliano R. Fernández (Guarambare - 8 jasypoapy 1894 - Paraguay 15 jasyporundy 1949), he'i oñepyrũvo 1° DE MARZO: /Ko che purahéipe hi'ãnte amombáy Paraguái porãme/ Ha oiméva oikove ñande ru yma tojapysaka/ Tambopu diana tohendu oĩva ko ñane retãme/ /Mba'épa ha'e añatõi jave ko che mbaraka/. Ko iñe'ẽpoty pehẽnguépe, ohechauka ñandéve ha'e ha'eha peteĩ ñe'ẽpapára ha músiko, oikuaa ha ohechakuaáva hetã rapykuere, upévarente omyapesã ha ogueropurahéi hemiandu ha hembikuaa, upéicha avei oipota oñehendu he'íva oñatõi jave imbaraka, oipota rehe maymavetéva hetãygua oikuaa avei, ha'e oikuaaháicha hetã rembiasakue tee.


/Péina che tapỹi ambojeguapa cinta tricolórpe / Amomaiteívo primero de marzo ko'ẽju pytã/ Che irũ cherovái rombovivami pe Solano López León intachable ohayhuva'ekue Paraguái retã. / Ohuã'iva'ekue mbohapy tetã ñanerundipávo / Lanza ipopekuéra, bayonetaita hatiãirei. Oñepysãnga Tujutĩme oikévo batalla rekávo / Upépe ohecha mba'épa ovale raza guaraní/.

Ñane ñe'ẽpapára, ko iñe'ẽpoty apesãme ohechauka hetãrayhuha, upévare omomba'eguasu ñane retã poyvi pytã, morotĩ ha hovýva, ko'ápe ha'e noñe'ẽi pytãvare añónte, morotĩvare añónte, ni hovývare añónte, nahániri, ha'e ombojoaju ha omopeteĩ mbohapyvéva sa'y, ohechauka haĝua ñaimeha peteĩ tetã noñemboja'óiva kuarahy'ãme ha upe poyvi térã "cinta tricolor" ikatuha ombojeguaka ñane tapỹi ha ñande rekove, tetãyguára añetegua ñande rekópe. Karai Guyra Kampána, térã Emiliano R. Fernández niko ogueromandu'a avei iñirũ, ha'éva imbaraka, hendive ha oñondive ombovíva hikuái Solano Lópe ha ogueromandu'a jevy jey mba'éichapa ojepoiraka'e ñande ári mbohapy tetã, ha mba'éichapa avei ñanembovyve pa'ũme, jaikuaauka chupekuéra ñandepy'aguasuha, upéicha rupínte, ñepyrũrã, ako 24 de mayo 1866-pe ha upeive katu peteĩ 3 de noviembre jave 1867-pe, mokõi kilometrohápe Paso de Patria-gui, Tujutĩ Vatálla peteĩhápe, ñarãirõ 35.000 aliadogua ha 60 cañón, jepéramo ñande, upéramo ñaime 23.000 kuimba'e ha irundy cañón rehente. Upéramo Tujutĩ-me omanova'ekue 5000 paraguái ra'y ha ojejapi, ojekutu ha oñemonambi amo 10.000-kuéra rupi, ha tetã ambueguakuéra rehe ñañe'ẽtaramo katu, 5000 kuérante umi omano, ojejapi térã oñemonambíva. Vatálla mokõihápe katu 10.000 soldado paraguájo oñemoĩ 15.000 aliadogua rehe, upéramo ogana Paraguái mbohapyvéva tetãme, jepéramo oñehundi ichugui 1200 rasa isoldádo ha umi tetã ambueguakuéragui katu 2000 rasa rupi.

"El poeta de los valles y las selvas guaraníes", térã Emialiano R. Fernández he'ive ohóvo ko iñe'ẽpoty "1° de Marzo"-pe, ohaiva'ekue Puerto Casado, Km.61-pe, 1927 ramoguare: /Ha Solano López kuimba'e añete hetã ohayhúva/ Rovy'ava'erã ndéichagua yvy ári oimérõ mokõi / Péina purahéi che py'ambytépe ndéve añongatúva/ 1° de marzo ko nde yvy ári este día heñói/. Emiliano niko omomba'eguasu Solano Lópepe, upévare oñe'ẽpotymyasãi chupe péicha, ha ndaha'éi kóva ko hembiapokuépente, ỹramo avei ambue hembiapokue héravape "Tetã rembe'ýpe", he'íva péicha: Veterano peikovéva / néikena pehendumi / jopara en guaraní / che purahéipe ha'éva / veterano peikovéva. / Nde púkena mbaraka / che acompaña a la memoria del Paraguay / y su historia / esta día jafesteha / nde púkena mbaraka. / Ay patria muero por ti / kambápe nañentregái / viva viva el Paraguay / omano peve he'i / ay patria muero por ti. / 76 ro'y ojapo / ñande guerra opahague / ha kóina áĝa peve / mandu'a hese oiko / 76 ro'y ojapo. / El 65 ou / ñande ári ñorãirõ / oñemoĩ oñopytyvõ / mbohapy tetã guasu / el 65 ou. / Ha valiente Mariscal / Paraguái rayhuhare / cinco años odefende / nuestra causa nacional / ha valiente Mariscal. / Europa ndogueroviái / Paraguái rembiapokue / cinco años javeve / nombohorýi tembiguái / Europa ndogueroviái. / Tres naciones como fieras / ñane retã orrodea / hi'äitégui omongy'a / ñande tricolor bandera / tres naciones como fieras. / Camba, Argentino, Uruguay / oko'i ñande rehe / mamóti ñanevense / otra cosa el Paraguay / kamba, Argentino, Uruguay. / Ipatriota el Paraguay / ha'ete voi león / odefende inación / py'a mirĩ ndoikuaái / ipatriota el Paraguay. / Ha soldado guarani / hetaite oñorãirõ / operese ha omano / ohayhúgui hetãmi / ha soldado guaraní. / La patria toñongatu / Mariscal nde rerakue / ha amo kurive / topurahéi yvytu / la patria toñongatu. / Ndaipóri ku tesarái / kuatiápe ku oimemba / mba'épa raka'e yma / la ovaléva Paraguái / ndaipóri ku tesarái. / Allá en paraje frondoso / ku oĩhápe "Nigüi" / opyta ikurusumi / entre enlutado celaje / allá en frondoso paraje. / Ojahe'o ĝuaimingue / ovelávo upe ikalvário / en un rincón solitario / Mariscal-pe ombyasete / ojajhe'o ĝuaimingue. / Oimétamo guaraní / ko Paraguáipe ĝuarã / Mariscal rekoviarã / ojahe'oha he'i / oimetémo guarani. / Ojeruréva venganza / ñahendu aĝaite peve / osapukái hi'angue / contra la triple alianza / ojeruréva venganza. / Paraguáipe opyta / Mariscal rembiapokue / tataindýicha ohesape / amoite Cerro Corá / Paraguáipe opyta. / Oĝuahẽ jave el tiempo / la Epopeya omombe'u / ha opa mitãrusu / omboviva imonuménto / oĝuahẽ jave el tiempo. / Peteĩ marzo ko'ẽme / henda ári karai / ohuvaitĩ kamba'i / isoldadomi apytépe / peteĩ marzo ko'ẽme. / Upéva ára ipaha / de memorable batalla / hendy hague ku metralla / ohapy Cerro Corá / upéva ára ipaha. / Viva viva el Mariscal / Paraguay rayhuhare / Ñandejára ypýpe oime / en la mansión celestial / viva viva el Mariscal./ Veterano peikovéva / peju tapoipojopy / pende ára arohory / ha'epáma ha'eséva / veterano peikovéva.

Oime avei "Mariscal Kurusúpe" he'íva péicha: MARISCAL KURUSÚPE / Apurahéita che mbarakápe / arohorývo amo ko'ẽju / ha amoirũmívo umi guyrápe / che rendumíta nde kurusu. / Nde rerekóvape nde pyguýpe / Mariscal López kanguekuemi / oñehenóiva py'a pochýpe / heta itavýva oiméva rupi. / Nigui ysyry iñani ryapúpe / oñembo'éva ndéve mante / ha che aju ko che mborayhúpe / arohorývo Marzo ko'ẽ.Ko'ápe nde reñangarekóva / ko ore rumíre ymaite guive / nde rechahára ku ojahe'óva / guyra oimevéva pytũ vove. / Chéko ajúnte rohechamívo / aikuaaségui ko ne renda / ha aĝuahẽma nde jaho'ívo / heta che pópe laurel rakã. / Aḡuije osẽva ku pyharérõ / osapukáiva ñane "León" / ta'yrakuérape ombojerévo / je ahupitýva Puente Galón. / Heta ro'ýmanga rehasáva / ne año ko'ápe rejehecha / yvytu año ko nemoirũhára / Aquidaban ha Cerro Corá. / Apurahéima che mbarakápe / jacherendúma Kurusumi / kóva ahejáta ndéve ko'ápe / ne rataindy rokẽ tomimbi.

Oiméma katu avei "Marzo Ko'ẽme", Emiliano orresitava'ekue peteĩ 1° de marzo jave 1931-pe, Cerro Corá-pe, oĩhaguépe 2000 tapicha ohova'ekue omomorãvo hetã rembiasakue ha Mariscal-pe: MARZO KO'ẼME / RECITADO / Ha che mbaraka che moirũmi ha ñane avane'ẽme / nendivéma aju ko ha'eñomíva kurusu reka / ha hi'ã ojupi ñande purahéí yvága rokẽme / ha upépe tosẽ ñane Mariscal tojapysaka./ Mbyja ko'ẽmi omimbi jajáiva cerro ru'ãitépe

ohenóima ou ára rembe'ýpe kuarahy rata ha / Nigui syry Himno opurahéi yvoty apytépe / ha itimbo akỹnguépe ohypyipaite ko Cerro Corá. / Ha pe Aquidabán ndijavýi vaicha hatãve osyrýva / ñahendu porã ko'ã ijita ári ijapajeréi / oiméne voi oikóva ipype la oñe'ẽ asyva / ha he'íva kóicha: "Márõ ñane López ndahekoviavéi". / He'i Chiriguélo: "Kóina arekóva iñongatuhápe / che akã mbytére pe Solano López pyvorekuemi / che areko testigo aiméva aína ko Cerro Corápe / ahechava'ekue mamópa ho'a titán guarani". / Reínte oiméne legionariokuéra iñe'ẽmeguáva / hova ky'akuéra ndoje'óva'erãi araka'eve / ha Mariscal López Tupã ogueraha ohechávo yvága / querube apytépe Primero de Marzo águi ohova'ekue. / RECITADO / Riachuelo, Itapirú, Espinillo, Akájuasa,Timbo, Tajy kurusu, / Cierva, Corrales, Humaitá / Rei legionario oñepyta'ã ni ijuru oipe'áne / ndohupytyichéne kuarahy rováre ondyvu haĝua/ tove toñe'ẽ la casta maldita, ágãnte opáne / ha ipoty jeyne Lópezpe ĝuarã Paraguái retã. / Jagua'i oñarõva ohechárõ osẽ estrella ipotýva / ikatuva'erã omoingovemi ko ñane retã / mávanepa umi legionariokuéra huguy ombo'íva / ohua'ĩva'ekue tata'y ipópe tape ohechauka. / RECITADO / Ápe reju repyta ñane retã rayhupápe / ha ore ave nderehehápe ore tapỹi roheja / ha maymárõ ne rembiasa aipo penuria y fatiga / mamópa ore momirĩva toñe'ẽ Cerro Corá. / Mujer paraguaya ñande sy ḡuaiḡuíre ñane mandu'ávo / toja ñande ypýpe, toja ñande ypýpe, ha ñañañuã / mariscal tyvýpe ñande Credomi ñañembo'epávo / pe amo ñahendúne la oración ipu mba'e mbyasyrã. / Néĩ che pehẽngue Paraguayete ehendúke kóva / ha peregrinante che jave pejúva ápe ñañesũ / ko marzo ko'ẽme Tupã tohecha ñande jajapóva / ha upéi jaje'ói ñahetũ joaite López kurusu.

Umi ambue ñe'ẽpoty Emilianore oguerondu'avéva Fracisco Solano López, ha'ehína: "Mariscal Francisco Solano López", "Los nietos de Solano López"; ha ambueve.

Ñane ñe'ẽyvotyjára "Makagua arandu", térã Emiliano, oñeñandukave ohóvo ko iñe'ẽpoty "1° de marzo"-pe he'ivévo: /¡Viva el Paraguay! Péina asapukái ã Cháko ruguápe / Ajapo haĝua López rapekuégui puraheirãmi / Apoi yvytúre oĝuahẽ haĝua amo Cerro Corápe. / Sepultura ári oĩhapehína ñande karai/. R. Fernández ko'ápe omombe'u ñandéve ha'e ha'eha avei peteĩ soldado oñorãirõva Cháko-pe, jaikuaaháicha niko, jaipapátaramo 1870 guive 1932 peve, ojapo 62 ary opahague upe Ñorãirõ Guasu, (omanombamo'ã haguépe Paraguái retã), 70 áño mboyve, Paraguái oñorãirõjeýma ambue tetã ndive, Bolivia ndiveháma ko'áĝa, ha upépe Emiliano tenondetépe oho imbaraka ijyva ári ha hetã ikorasõme, ikatu haĝuáicha iñe'ẽpoty ha ipurahéi rupive omokyre'ỹ ha omombarete hetãyguakuérape, upévare avei oje'e ichupe "El tirteo verdeolivo". Tirteo niko peteĩ poéta griego, s. VII a.c.-peguare, omokyre'ỹ ha omoingovepa jey va'ekue umi soldado poriahu omano mbotámavape, oñorãirõramoguare Esparta ha Mecenia ha oganahaguépe Esparta, Tirteo rehe ae. Upeichaite avei ojapova'ekue Roma-pe Lucrecio ha Horacio; Goethe, Alemania-pe; Fóscolo, Italia-pe ha Om Kalzum Egipto ha Arabia retã tuichakue jave. Umi mba'e ohechauka ñandéve mba'éichapa oñeikotevẽ ñe'ẽre mamo oimehápe, ikatu rehe oporomoingove jey, oporombopy'aguasu, oporomombarete ha oporomogana umi ivai ha ijetu'uveháre, ja'eporãséramo ñe'ẽ imba'ekuaa ha ipaje, ko'ýte ñañe'ẽtaramo ñe'ẽporavopyrére, ikatuva'erãichagua opoko mbarete tapicha remiandu ha rekovére.

Ñane ñe'ẽpotyhára "Kurupi rodante", térã Emiliano ombojoapyve hemiandu poty: /Ha cincuenta y seis año omboty este día iko'ẽvo / Del año setenta ku Cerro Corá-pe ñorairõhague / Uperõje López henda blanco ári hetã odefendévo / Ijespada ipópe ibandera guýpe al galope osẽ/. Ko'ã vérso rupive ogueromandu'ave ohóvo ñane retã rembiasakue, omombe'uve mba'éichapa raka'e Francisco Solano López, mba'eichaguápa ikavaju, aipójeko morotĩete raka'e, upévare nune oiméne ombohéra raka'e "Mandyju", jepeve oí he'íva ndaha'eihague peteĩ kavaju morotĩete, ỹramo ha'ehague peteĩ kavaju alasan porã ha hague porã ha hu'ũ'asy rupínte oje'ehague chupe "Mandyju". Kóva ko tembiasakue ryepýpe ikatu avei jagueromandu'ami peteĩ kuimba'e guarani ikatupyryetéva (he'iháicha pérupi tembiasakue) hérava "Ñandua". Jeko raka'e ko soldado ndahuvichái opa mba'épe, ha'e oytakuaa, omymbajukakakuaa, oñe'ẽkuaa ha ipy'aguasu rupi, Lópe oiporavohague chupe oñangarekóvo ikavajúre, ha oguerekovoi chupe chupe ijyketére mamo oimehápe ha opaite ára.

Ñane ñe'ẽvotyjára "El poeta inmortal", térã Emiliano Rivarola Fernández oñe'ẽpoty jepysove he'ívo: /Ocumpli iley "Vencer o morir" tupi renondépe / Coronel ta'ýra, ijykére osẽ Resquín avei / Kambáre okopi hetã rayhupápe tatatĩ apytépe / Nopensái la vida ome'ẽtaha, nombyasýi voi/. Ko'ã ñe'ẽmboysýipe niko Emiliano omombe'u ha omomba'e mba'eichaitépa ipy'aguasu ha oñorãrõi kariaichaite ha karia'yetéicha ñane retãyguakuérava, oikuaaporã rupi hikuái tuicha mba'eha ko ñande yvy rekove, ha mba'eguasuetaha avei ñañeñandu yvyjára ha tetã jára teetéramo, ha nda'upeichamo'ãvéitamaramo, iporãvéntema ñamanomba. Ko ñe'ẽpoty pehẽnguépe ikatu avei ojehechakuaa mba'éichapa Lópe ykére ojepytaso Coronel Panchito López ha mayma hogaygua, oĩhápe avei Madame Alicia Elisa Linch. Ko'ápe avei ojegueromandu'a ambue coronel py'aguasuete, ha'éva Coronel Isidoro Resquín. Jajesarekoporãramo ko'ã Emiliano ñe'ẽyvotýpe, ikatu avei ja'eve, mba'éichapa raka'e umi ñande rukuéra ha ñande sykuéra, guaraní ñemoñaréva, ojepytaso umi tupi ñemoñare ha kambakuéra renondépe, mba'éichapa umi esclavo oñembouva'ekue ojukávo ñandereheguakuéravape ouraka'e hendyetévare, oje'erupi chupekuéra oñembou mboyve, áĝa opávo upe gérra, oganáramo ha nomanóiramo, hekovesãsótamaha hikuái. Iporã avei jauerorandu'ami ko'ápe umi kamba, esclavo-kuéra rehe, okovrahague ijyképe ijarakuéra Brasil Estado-pe.

Ñane ñe'ẽrerekua "El mariscal de las letras paraguayas", térã Emiliano he'ive ñandéve ko hembiapokue "1° de marzo"-pe: /Hi'ãntéva chéve cada oĝuahẽ primero de marzo / Che jurúgui osẽ ñe'ẽ iporãva poravopyre / Japaga haĝua ñande debeha a los veteranos. / Umi ñande ru ñande tricolor defendehare/. Ñane ñe'ẽrerekua ohykuavo hemiandu maymave tapichápe ha omohesakã ombotuichaitereiha upe "1° de marzo", ha'e rehe peteĩ areteguasu tekotevẽva ojehecha, ojeikuaa ha ojeikuaauka ñemoñare pyahúpe. Ko 1° de marzo niko tuichaiterei mba'e va'erã mo'ã ñane retãyguakuérape, ko'ýte mburuvichakuérape, jaikuaahapýpe upéramo oñemohu'ãhague upe Ñorãirõ tuichavéva ko Américape, omanombanungahaguépe peteĩ tetã, taha'e jepe ra'e mitã, kuñataĩ, kuña hyeguasúva, tujamimi ha ĝuaiminguéra ñane retãygua, ha ojejuka rehe avei ñandehegui ñane retã rekove ha ñane retã ko'ẽrã, upete guive niko ñande jajehekovejopy, nañamandavéi ñandejehe, ojejapo ojejaposéva ñande rehe, he'iséva nañanesoveranoveiha mba'evete, taha'épa ra'e ñande polítikape, ñane ekonomiápe, ñande Tekombo'épe, ñane yvyjára teetévaramo ha ambueve mba'épe, ndareíri oje'e kóva ko Ñorãirõ Guasu, ha'ehague upe "Genocidio Americano". Ko'ãva ko'ã mba'e niko mba'eguasuete ha tekotevẽ ko 150 áñohaguépe ojehecha, oñemyatyrõ, oñemohesakã ha ojeikuaauka umi añeteguáva, ha ndaha'éi umi japu oñemombe'úva añeteguávaramo ñane mitã ha mitãrusukuérape mbo'ehaoháre. Iporãmava'erã japyamíramo ko tiémpope ha tajajeporeka umi mba'e oñemokañy ha ojeguerokañývare ñandehegui ymaite guivéma. Ako Gérra Guasu niko, ko'aĝaite peve oipy'aka ñane retã rekove, ne'ĩrã gueteri ko'aĝaite peve jajalea, ndaikatuvéi ñañakãrapu'ã. Ñorãirõ Guasu rapykuerépe niko umi vrasiléro omoheñói upe partido kolorádo ha umi argentino katu omoheñói partido liberal, upete guive opytáva oñorãirõ oñondive, mokõivéva tetã ambuegua oñembohory haĝua ñande rehe. Ndaikatúi avei ñanderesaráivo, ambue mba'e vaiete ñande rekove'o va'ekuégui, ivaive haĝua ivaívagui niko, amo ipahápe Paraguái osẽ opagapa opaite mba'e ojedevévare gérra aja, taha'e Brasil, Argentina ha Uruguái kuentakuerakue. Bernardino Caballero tiémpo guivéma, ñañemoĩ ñavendejey ñande yvy rembyremi ha ivaivéntema haĝua ñavende térã ñame'ẽrei umi ñane enemigokuerakuépe. Ha'ekuéra oike oikeseháicha ha oikeseha'ára ha ojapo ojaposéva ko'aĝaite peve. Emiliano oikuaa ha ohechakuaa rupi ko'ã mba'e, ipochy, okorói ha oguerombyasy ko ñane retã rekove, upévare ha upevarã he'ivoi oñepyrũvo: /Ko che purahéipe hi'ãnte amombáy Paraguái porãme/, Emiliano R. Fernández oñe'ẽpoty ha opurahéi guaraníme, ha'e omomorã ko ñane retã rembiasakue ha Lópe rekovekue, jepéramo 6 ára haguépe peteĩ 7 de marzo 1870-pe, umi legionario opytava'ekue Brasil ha Argentina rembiguáiramo, oproivíma ñane retãguakuéragui oñeñe'ẽ haĝua guaraníme ha momba'eguasu haĝua Mariscal Francisco Solano López ha ogueru hikuái mbo'ehára tetã ambuegua aipo ohekombo'évo ñane retãyguéra.

/Tujutĩ, Kurupa'yty, Estero Bellaco, Ita Yvate / Ytororõ, Cerro Corá / Solano López upépe oime/.

Ñane ñe'ẽjarýi "Médiko ju'ái, térã Emiliano R. Fernández, omohu'ãvo iñe'ẽpoty, ogueromandu'a umi tenda oñeñorãirõhaguérupi, umíva niko: /Tujutĩ, Kurupa'yty, Estero Bellaco, Ita Yvate / Ytororõ, Cerro Corá / Solano López upépe oime/. Kóva ko tembiasakue ryepýpe iporã ha tekotevẽ ñañamindu'u ha ñañeporandu mamo mamórupipa oĩ ko'ã ñane retã yvy omanohaguépe hetaite ñane retãygu, máva pópepa oĩ, ñande Estado-pa ojepyapy ha oñeñangarekópa hesekuéra, sistema educativo rupivépa ojeikuaaukápa mitãpyahu opu'ãramóvape.

(Kóva ahaikuévo chepytyvõ Idalino Peña Ojeda)


ARANDUKA OÑEMOÑE'ẼMBYRE

Artículo de La Nación Argentina del 9 de noviembre, 1867. "Batalla de Tuyutí". Buenos Aires, Argentina.

Artículo del periódico El Centinela del 28 de noviembre de 1867. Asunción, Paraguay. "Batalla de Tuyutí".

AZEVEDO PIMENTEL, Joaquím Silvero - Episodios Militares - Río de Janeiro, Brasil (1978)

CASTAGNINO, Leonardo - Guerra del Paraguay. La Triple Alianza contra los Países del Plata - Fabbro Ediciones - Buenos Aires, Argentina (2011).

O'LEARY, Juan - Recuerdos de Gloria - Edición de La Patria - Asunción, Paraguay (1902)





POKÕI ÑE'ẼPOTY IDA TALAVERA-RE



Péina ko'ápe aiporavomi ha ahesa'ỹijóta pokõi ñe'ẽpoty Ida Talavera de Fraccia rembiapokue, umíva niko: "Ñandejára chembo'e", "Hi'ãva chéve amonda", "Karai vosa", "Purahéi Pyahu", "Juan Kavara" ha "Jaiko I ha II".

1. "Ñandejára chembo'e":

Ápe ñe'ẽpapára oñemoĩ ha ojepytaso umi hapicha yvypóra oikotevẽ ha oiko'asyvéva ykére, pype ohechauka mba'éichapa mitãmimi isýndinte oikóva (ityre'ỹva itúvagui), osẽ ojepomoĩ térã ojeporeka tapére okaru ha oguerahami haḡua hi'upyrã hógape, mitãmimi anga sapy'ánte ni ndokéi ñembyahýigui. Avei omombe'u umi tapicha poriahu oñapymíva mboriahu, tavy ha kyhyje rãi nguápe. Mburuvichakuéra katu ipokarẽ, oñemombarete ha ni rei ndojepyapýi hetãygua rekovére, oipytyvöva'erãrö hikuái oporohekojopy ha oporomongyhyje uvei.

Ko ñe'ẽpoty heñói tekove hypyvehágui ha tekoaty rekovégui, ohechauka tetãygua ñe'ẽ, arandu ka'aty ha tembijerovia Tupãre. Ko'ã mba'e omopeteĩ ha omombarete tekoatýpe oñorãirõ haḡua hembipota, iko'ërã ha ikerayvoty rehe.

2. "Hi'ãva chéve amonda":

Ohechauka tekoaty ojeroviaha Jasy Jaterére (mombe'ugua'u), ñe'ẽpapára he'i mba'eichaguápa kóva ha mba'erãpa oiporu sy ha túva ymaite guive. Mitã akãhatã naiñe'ẽrenduséiva ndoipotáigui osẽ asajekue isaraki, péva he'isehína ohekombo'eporãva'erãrõ mitãnguéra oñemoĩha omongyhyje.

Jasy Jaterépe niko ka'a rakã pehẽngue peteĩ omomba'ekuaa ha ogueraha sapy'áramo mitã omonga'u eírape ha omoñe'ẽngu, ko asajepyte póra resa rovy ha akãrague sa'yju niko, maymave mitãicha avei ho'use guavira.

3.................
Kóva niko peteĩ ñe'ẽyvoty ogueropurahéiva hetã ha oguerohorýva mba'e porãite omymyimbáva ipype. Péicha avei oñe'ẽ ipy'aite guive ndaiporiha mburuvicha hetãrayhu añetéva ha upéicha rupi hekojoavy, imboriahu, ojehekojopy ha oiko'asypa Paraguái memby ha ra'ykuéra ijyvy teépe.

Ohechauka avei tetãygua ojeroviaha Ñandejárare, oĩha mba'evai, mba'eporã ha yvága.

4. "Karai Vosa":

Kóva niko hína peteĩ personaje folclórico ojekuaáva Paraguái retã tuichakue jave, maymave tetãygua he'i hese aipo oikoha oguata pérupi, peteĩ vosa'i ijati'ýre ha ijamírõ chupe omoingeha ivosápe oguerahaha mitã akãhatã osẽva hógagui asajepytekue térã oḡuahẽha hogaitégui ogueraha ohendúramo hasẽhína. Sy ha túva hese ae omongyhyje iñemoñarépe omonge haḡua térã ani haḡua osẽ osẽrei ipore'ỹme térã ku asajekue oke aja, ikatuporãnte avei oime heñói upégui pe ñe'ẽnga he'íva: "Cháke mitã rerahaha", "Cháke asajepyte póra", "Cháke péva, cháke amóva"...

5. "Purahéi Pyahu":

Kóva katu peteĩ ñe'ẽpoty ohaviráva mburuvichakuérape ohekojopy, omoñembyahýi, ombo'opívo, omoñorãirõ, omongyhyje ha ombohesahũre tetãyguápe. Ohechauka mba'éichapa pe tavy, tekotevẽ ha mboriahu omoinge yvy guýpe tapicha yvypórape. Ko'ã mba'e ikatúta opa tetãygua opáyramo ha oñombyatypa ohapo'o haḡua umi mburuvichagua'u imba'erãrente oñeha'ãva ha hesaráiva ñemoñare opu'ãpyahúvagui.

Ohechauka avei tekoaty reko he'ívo mba'éichapa tapichakuéra hembijerovia ha oĩha mba'evai ha mba'eporã yvypóra apytépe.

6. "Juan Kavara":

Kóva niko ñe'ẽpoty ogueropurahéi ha oguerosapukáiva peteĩ kuimba'e ha'eño oikóva tapére ojepomoĩ tembi'úre térã omba'apóva hapichápe omongarumi rehehápe chupe. Ohechauka pype mba'éichapa heta tapicha oñembohory ha oapo'i chupe ha ipy'aporãva'erãrõ hendive, omongyhyje uvei ichugui, maymáva mitãmimi. Ha péicha oikundaha ituja ha omano meve ko kuimba'e poriahumi, opururüva mboriahu ha tekotevẽmby hay'o kuápe.

Tekoatýpe ojehechauka avei mba'éichapa oiko itapỹime yvypóra ha mba'éichapa ojehero oñombojojávo mymbáre, ikatuporãnte oje'e ko'ã mba'e oĩha pe tavarandu ryepýpe.

7. "Jaiko I y II":

Kóva katu oñe'ẽ tapicha chokokue rekovére, omombe'u mba'éichapa oñemitỹ ha omanomano ikokuépe ikogara'y rapykuéri ha jepérõ upéicha araka'eve noñakãrapu'ãi. Avave ndoguerohorýi ha nomomba'eguasúi isyva ry'ái repykuemi. Chokokue akóinte imboriahu ha oikotevẽ, oñemboyke, ojegueroyrõ, ha ojehekojopy. Mburuvichakuéra katu ko'ẽreíre imba'epota ha itaryryive, omongele'e ha ombotavy ko'ã tapichami oimeraẽ mba'éntema ogueroviaséva.

Chokokuemimi jepe oñemomirĩ ha okyhyje mangurujukuéragui, akóinte oñongatu ikorasõme hembijerovia ha hembipota, ojerovia Ñandejára omoḡuahẽne haḡua sapy'ánte jekupyty ha tekojoja. Péichape oñomongeta hikuái guarani ñe'ẽme imandi'oty akãme ha ipy'arory ku hembireko oḡuahẽramo tembi'urã térã tereremíre.

Ida Talavera ohechauka ko'ã ñe'ẽpoty rupive mba'éichapa raka'e Paraguái rekoaty ha rembijepokuaapy Alfredo Stroessner omandarõguare 35 ary pukukue ko ñane retãme ha ñambojojátaramo ko'aḡagua tekoatýre, naiñambueguasúi gueteri ymaguarégui.




HISPANOAMÉRICA ÑE'ẼPORÃHAIPYRE



Hispanoamérica Ñe'ẽporãhaipyre niko heñói Colón oḡuahẽ ypy guive ko América yvýpe, oñepyrũ umi crónicas de los conquistadores ha umi catecismos de los evangelizadores-gui. Oñemohenda kóicha:

Periodo colonial-pe ñe'ẽporãhaipyre rupive oñemombe'u mba'éichapa umi españa-ygua oḡuahẽ ha oike mbaretépe umi ñande ypykuéra yvýpe ha ijapytepekuéra. Pype oñeñe'ẽ ñande ypykuérare ha avei Tupãre. Haiharakuéra tuichavéva niko hína: Juana Inés de la Cruz, méxico-ygua, Juan del Valle Caviedes, perugua, Carlos Sigũenza ha Góngora méxico-ygua.

 Periodo de independencia-pe imbaretevéma pe ñe'ẽporãhaipyre rekove, Andrés Bello, haihára ha político venezuela-ygua, omoñepyrũ ñe'ẽpoty tetã rehe oñe'ẽva, avei "ensayo histórico" ha "filosófico" hamba'e. 1816-pe osẽ ñepyrũ mombe'upyrusu: "El Periquillo Sarmiento" José Joaquín Fernández de Lizardi, méxico-ygua rembiapokue. José Joaquín Olmedo ñe'ẽpapára ecuador-ygua oguerohory Simón Bolívar-pe iñe'ẽpoty "Victoria de Junín" rupive ha Andrés Bello katu hekoha, ne'ẽpapára roma-ygua Virgilio-icha avei. José María Heredia, ñe'ẽpapára cuba-ygua katu omoñepyrũ pe romanticismo.

 Periodo de consolidación-pe katu oñemopyenda mbaretevéntema ohóvo ñe'ẽporãhaipyre ha hetave tembiapóma osẽ. Tembiecharã ramo ikatu ja'e: "Civilización o barbarie", Faustino Sarmiento rembiapokue. Pe siglo XVIII-pe katu oñepyrũma pe "romanticismo" Latinoamérica-pe. Ricardo Palma, José Hernández, José Asunción Silva, Juan Zorrilla de San Martín, Jorge Isaacs, Juan Montalvo, José Martí, Manuel Gutiérrez Nájera, Rubén Darío, Leopoldo Lugones, José Enrique Rodó, Horacio Quiroga ha Florencio Sánchez umíva hína haiharaita katupyry upérõ heñoiva'ekue.  Literatura contemporánea-pe osẽma opaichaguarei tembiapokue ñe'ẽporãhaipyre. Siglo XX-pe tuichaiterei okakuaa pe mombe'upyrusu (narrativa) rekove americalatina-pe, ko'ã tembiapokue rupive: "Pedro Páramo", Juan Rulfo; "Don Segundo Sombra" (1926), Ricardo Gũiraldes; "La vorágine" (1924), José Eustasio Rivera; "Doña Bárbara" (1929), Rómulo Gallegos Freire; "El señor Presidente", Miguel Ángel Asturias; "La ciudad y los perros", Mario Vargas Llosa; "El túnel", Ernesto Sábato; "Ficciones" (1945), Jorge Luis Borges; Pablo Neruda-pe "Premio Nobel de Literatura" 1971; "Akróteras" (1968), Germán Pardo García; "Songoro Cosongo", Nicolás Guillén; "El laberinto de la soledad" (1950-pe), Octavio Paz-pe oñeme'ẽ 1991-pe "Premio Nobel Ñe'ẽporãhaipyrépe"; Gabriela Mistral-pe oñeme'ẽ "Premio Nobel Ñe'ẽporãhaipyrépe" (1945-pe); "Raza Cósmica" José Vasconcelos; "Visión de Anáhuac" (1917), Alfonso Reyes; "El continente de siete colores" (1965), Germán Arciniegas; "Historia de una pasión argentina" Eduardo Mallea (1935); "Andrés Pérez maderista" (1911) ha "Los de abajo" (1915), Mariano Azuela; "El indio" (1935), Gregorio López; " Raza de bronce" (1919), Alcides Arguedas; "El mundo es ancho y ajeno" (1941) Ciro Alegría; "La casa de los espíritus" (1982), Isabel Allende; "El hermano asno" (1922), Eduardo Barrios; "Hijo de ladrón" (1951), Manuel Rojas; "La última niebla" (1934-pe), María Luisa Bombal; "Hombres en soledad" (1938), Manuel Gálvez; "Continuación de la nada" (1944), Macedonio Fernández; "Adán Buenosayres" (1948), Leopoldo Marechal ha "El túnel", Ernesto Sábato (1948); "El asesino desvelado" (1945), Enrique Amorim; "Rayuela" (1963), Julio Cortázar; "El astillero" (1960), Juan Carlos Onetti ha "La tregua" (1960), Mario Benedetti ; "El luto humano" (1943), José Revueltas; "Al filo del agua" (1947), Agustín Yánez; "Pedro Páramo" (1955), Juan Rulfo; "La región más transparente" 1958-pe, Carlos Fuentes; "Confabulario" (1952), Juan José Arreola; "Los albañiles", Vicente Leñero; "Farabeuf" (1965), Salvador Elizondo; "Los pasos perdidos" (1953), Alejo Carpentier; "Paradiso" (1966), José Lezama Lima; "Cien años de soledad", Gabriel García Márquez, Premio Nobel de Lirteratura" (1982); "Las venas abiertas de América Latina", Eduardo Galeano; "Hijo de hombre", Augusto Roa Bastos.




PARAGUÁI ÑE'ẼPORÃHAIPYRE



Ijypykue ha hekove (Origen y Evolución) Paraguái ñe'ẽporãhaipyre niko hakã heta hína, pype jajuhutañaíña castellano, guarani (mbya guarani ha paraguaigua mba'éva) ha opáichagua (nivaklé, tóva quon, ayoreo, maká, matáko hamba'e) ypykue ñe'ẽmegua. Umi pytagua ou mboyve 1492-pe ñande ypykuéra, jepe nombokuatiakuaáiri gueteri, orekomava'ekue iñe'ẽporã ha oñombohasa hikuái ñe'ẽ rupivénte.  Ñe'ẽporãhaipyre Colón mboyvegua oĩhína "Ayvu Rapyta", kóva oñe'ẽ ñande ypykuéra reko ha rekovére. Umi España-ygua ou riréma oñeñepyrũ oñembokuatia guarani ñe'ẽme ha osẽ ñepyrũ kuatiahaipyre avañe'ẽme, tembiecharãramo oĩhína "Sermones y Ejemplos" Nicolás Yapuguay rembiapokue. Ko tembiapo oñe'ẽva Tupãre tuichaiterei mba'e ñe'ẽporãhaipyre guaraníme ḡuarã, umi jesuíta ha franciscano rembiapokuerakuéicha avei.  Ñe'ẽporãhaipyre colonial-pe Paraguay osẽ ypy Luis de Miranda ha Martín del Barco Centenera ñe'ẽpotýpe. Avei oĩ Ruy Díaz de Guzmán rembiapokue hérava "Historia de la Conquista y Colonización del Río de la Plata" térã "La Argentina". Ko tapicha rembiapokue jepe imboriahu ñe'ẽporãhaipyrégui omombe'u umi mba'e ojehuva'ekue 82 ary pukukue aja oḡuahẽ ypy guive umi españa-ygua.  José Gaspar Rodríguez de Francia omandarõguare, ndokakuaavéi pe ñe'ẽporãhapyre, noḡuahẽi rupi Paraguáipe mba'eveichagua marandu pyahu.  1848-pe oñepyrũ pe romanticismo Juan Andrés Gelly ndive, hembiapokue héra: "El Paraguay. Lo que fue, lo que es, y lo que será". Upéi ou Natalicio Talavera (1839-1867) ha iñe'ẽpoty rupive ogueropurahéi hetã ha ombopy'aguasu

hetãyguápe. Ko'ãva apytépe avei oĩ Francisco Solano López (1826-1870) ha Juan Silvano Godoy (1850-1926), kóva rembiapokue hína héra "Monografías históricas" (1881-pe), "El concepto de Patria" (1898-pe) ha "El Barón de Río Branco" (1912pe).  Pe ñorairõguasu rire 1870-pe, Victoriano Abente, Coruña-ygua, omyeñói pe aty hérava "Lírica de la consolación". Ha pe siglo XIX opávo katu, Colegio Nacional mbo'ehaópe heñói peteĩ tapicha aty iñarandúva ojeherova'ekue generación del 900 ha upépe oĩhína Blas Garay, Cecilio Báez, Juan E.O´Leary, Manuel Gondra, Manuel Domínguez, Fulgencio R. Moreno, Alejandro Guanes ha Eloy Fariña Núñez.  Pe siglo xx-pe katu oḡuahẽ pe modernismo Pablo Max Ynsfrán, Justo Pastor Benítez, Juan Natalicio González ha Justo Prieto ndive. Hendivekuéra avei oĩ Julio César Chaves ha Efraín Cardoso. 1905-pe José Rodríguez Alcalá omyerakuã hembiapokue hérava "Ignacia"; Martín Goicochea Menéndez (18871907) omyerakuã "Cuentos de los héroes y de las selvas guaraníes"; Rafael Barret "Cuentos Breves" ha "El dolor paraguayo". Avei ijapytepekuéra oĩ Teresa Lamas de Rodríguez Alcalá, ha'e ohaiva'ekue "Tradiciones de hogar" 1928-pe ha Concepción Leyes de Chaves "Río Lunado" ha "Tava'i" 1949-pe.  Modernismo oñeñanduka ypy revista "Crónica" rupive 1913-pe Leopoldo Centurión ha Roque Capece ndive. Oñemyerakuã ñepyrũ revista "Juventud" 1923-pe, Manuel Ortíz Guerrero, Raúl Battilana ha Hérib Campos Cervera ndive.  Ko'aḡagua ñe'ẽporãhaipyre (literatura contemporanea) ryepýpe ojejuhuhína Josefina Plá, Francisco Pérez Maricevich, Elvio Romero ha Miguel Ángel Fernández. Osẽ ypy avei upérõ Gabriel Casaccia ha Augusto Roa Bastos, José Antonio Bilbao ha José María Rivarola Matto, José Luis Aplleyard, Esteban Cabañas, Carmen Soler, Jacobo Rauskin, Helio Vera, Adolfo Ferreiro, Roque Vallejos ha Osvaldo González Real.  Pe promoción de 1940-pegua hína Julio Correa, Hérib Campos Cervera, Roque Centurión Miranda ha Josefina Plá.  Pe Generación de 1950 katu oñepyrũ Facultad de Filosofía y Letras de Asunción-pe, kuatiañe'ẽ "Alcor ha Cuenco"-pe osẽ Rubén Bareiro Saguier, César Alonso de las Heras, Ramiro Domínguez, Luis María Martínez, Ricardo Mazó, José Luis Appleyard, Elsa Wiezell ha Carlos Villagra Marsal rembiapokue.  Avei oĩ umi kuña haihára aḡaguáva René Ferrer, Lourdes Espínola, Edith Benítez ha Susy Delgado.

CH- IÑEMOHENDA

1- CASTELLANO-PEGUA

Ñe'ẽporãhaipyre paraguaiguáva castellano-pe niko tuichaiterei okakuaa ñama'ẽtaramo ñepyrũrãite guive pe Ruy Díaz de Guzmán rembiapokue hérava "Historia de la Conquista y Colonización del Río de la Plata" térã "La Argentina"-re, jahasátaramo jajúvo upe tetã isasõ rire guarére, Francia, López ha chakopegua ñorairõ rire gotyo. Hetaite ára niko ohasa paraguaigua ñe'ẽporãhaipyre ojekuaa'ỹre arapýpe, ha he'ihaguéicha Hugo Rodríguez Alcalá iñaranduka "Literatura Paraguaya"-pe, peichatamantevoi niko ko mba'e, ñane retã nosẽi rehe araka'eve ñorairõ ha tekojopýgui ha tekotevẽ ohasa heta ára hi'aju ha okakuaa haḡua. Upéinte heñói sapy'a heta haihára arandu ha omoakãrapu'ã paraguái ñe'ẽporãhaipyre, Rafael Barret, "El dolor Paraguayo"; Josefina Plá "Ñe'ẽpoty, Ñoha'anga ha Ensayos"; Gabriel Casaccia "La babosa" ha "El guahu" ha Augusto Roa Bastos "Yo el Supremo"-re oñeme'ẽ chupe "Premio Cervantes" 1989-pe hendive ojekuaa ñane ñe'ẽporãhaipyre castellano-peguáva ko arapy tuichakue jave. Ko'áḡaramo ḡuarã oĩ heta tapicha paraguái omba'apóva ñe'ẽporãhaipyrére ha ikatuporãnteva omoakãrapu'ã ohóvo ñe'ẽpoty, mombe'urã, ñoha'anga ha mombe'upyrusu.

2- GUARANÍVA

Ko'ãva umi ñande ypykuéra guaraníva mba'e, ha'ekuéra oñe'ẽ ipype arapy ha tupãre. León Cadogan rupive jareko tembiecharã ramo "Ayvu Rapyta", kóva oñemboja'o paporundy hendápe, ipype oñe'ẽ mombe'ugua'u, tembiasakue ha tupãnguérare. Hembiapokue osẽ ypyva'ekue São Paulo Brasil-pe 1959 ro'ýpe. Kurt Unkel Nimuendaju avei ombyatyva'ekue "Leyenda de la creación y juicio final del mundo como fundamento de la religión de los Apapokúva - Guarani" 1914-pe; Marcial Samaniego katu "Textos míticos guaraníes" Pãi Tavyterã 1968-pe, Bartomeu Meliá "Etnografía Guaraní del Paraguay" ha Georg Friedl Grunberg, "Shamanismo y religión entre los Ava-Katu"; Miguel Alberto Bartolomé, Ava Chiripa ñe'ẽme, 1976-me "La agonía de los Ache Guajaki" 1973-pe; Munzel Cristine, Meliá Bartomeu ha Miraglia Luigi "Historia y cantos"; Proyecto kuatiañe'ẽ "Ava guarani ayvu I ha II" ha Antonio Rodríguez Méndez, "Un Decenio de Convivencia con la Comunidad Tavyterã" 2002-me. Ñe'ẽporãhaipyre guaraníva ryepýpe avei oike Mbya, Ava Chiripa, Pái Tavyterã, Ache Guajaki, Guarájo ha Tapiete mba'éva. Umi ambue tekoveaty guarani'ỹva ikatukuaaiténte avei oipytyvõ ha omongakuaave ñe'ẽporãhaipyre guaraníva, ko'áḡa rupi ojehaíma avei, Nivakle, Maka, Lengua, Angaite, Sanapana, Tóva, Chamakokópe hamba'e.

3- GUARANIMEGUA

Ko'ãva hína umi ñe'ẽpoty, mombe'urã, ñoha'anga, ñe'ẽaño ha mombe'upyrusu paraguaigua rembiapokuéva guarani ñe'ẽme. Pe ñorairõguasu aja osẽva'ekue Natalicio de María Talavera rembiapokue "Ka'i, Jagua ha Mbopi"; "Campamento Cerro León" ijapohare jekuaa'ỹva avei osẽ upérõ. 1870-pe katu osẽ Juan Manuel Ávalos ñe'ẽpoty "Che Lucero Aguai'y". Upe guive heta ñe'ẽpapára oñeñanduka hembiapokue rupive, umíva apytépe oĩhína: Ángel Ignacio González; Ignacio A. Pane; Juan Manuel Caballero; Marcelino Pérez Martínez. Ko'ãva hína umi ñe'ẽpapára omoheñói ypy va'ekue guaraníme. Umi omopyendava'ekue ñe'ẽpoty guaraníme 1917 guive 1960 peve katu hína: Narciso R. Colmán; Francisco Martín Barrios; Rigoberto Fontao Meza; Félix Fernández; Emiliano R. Fernández; Darío Gómez Serrato; Julio Correa; Miguel G. Fariña; Gumersindo Ayala Aquino ha Manuel Ortiz Guerrero. Umi omopyenda mbareteveva'ekue chakopegua ñorairõ rire katu oĩhína: Fidencio Pérez; Emilio Bobadilla Cáceres; Hérib Campos Cervera; Aparicio de los Ríos; Tomás Quiroga; Néstor Romero Valdovinos; Mauricio Cardozo Ocampo; Demetrio Ortiz; Crispiniano Martínez González; Efigenio Caballero Fernández; Cecilio Valiente; Rafaela Paredes; Crispín Concepción Ortellado; José Domingo Portillo; José Asunción Acuña, Ramón Mendoza; Benicio Figueredo; Julián Paredes; Mariano Celso Pedroso; Enrique Ganoso; Deidamio González; Reinaldo Sosa Arza; Venancio Fidelino Patiño; Carlos Federico Abente; Juan Maidana; Félix de Guarania; Carlos Miguel Jiménez; Epifanio Méndez Fleitas; Pedro Encina Ramos; Juan Bernabé Jiménez; Canuto Salas Gutierrez; Teodoro S. Mongelós. Ñe'ẽyvoty ko'aḡaguáva (1960 guive 2005 peve) oñemoambue ha isasõma, ñe'ẽpaparakuéra ndojesarekovéima umi ñe'ẽpoty oraháva rima ha métrica-re. Umíva apytépe oĩhína: Carlos Martínez Gamba; Ida Talavera de Fraccia; Miguelángel Meza; Zenón Bogado Rolón; Lino Trinidad Sanabria; Teresa de Jesús Delgado; Wilfredo Máximo Acosta; Teodoro González Caballero; Sabino Jiménez Ortega; Mario Rubén Álvarez; Ramón Silva; Feliciano Acosta Alcaraz; Graciela Martínez; Modesto Escobar Aquino; Gregorio Gómez Centurión; Celso Ávalos Ocampo. Ñe'ẽporãhaipyre guaranimeguápe omombarete pe Carlos Martínez Gamba rembiapokue hérava "Ñorairõguasu ñemombe'u ñe'ẽpotýpe", kóvare oñeme'ẽ chupe "Premio Nacional de Literatura" 2004-pe. Guarani ñe'ẽmegua ñoha'anga oĩ he'íva oñepyrũmahague umi pytagua ou mboyve guive umi ñande ypykuéra jeroky ha purahéipe. Ha'ekuéra Ñande Ru Vusúpe oikuave'ẽmiva'erã ã mba'e. Umi franciscano ha jesuita oñeha'ãva'ekue ombo'e ñandejára ñe'ẽ umi ñande ypykuérape ñoha'anga rupive. Pe siglo XX-pema heta asyete oñemboyke rire guarani ñe'ẽ, 1970-pe iñapysẽ umi ñoha'angahára Rigoberto Fontao Meza ha omyerakuã: "Ojekastiga'ỹva", "Pytagua Che Retãme"; Fransisco Martín Barrios, haihára ha ñe'ẽpapára, ohechauka hembiapokue "Mborayhu ha Tesay"; Félix Fernández, puraheihára ha ñe'ẽpapára ohaiva'ekue: "Hue Okára", "Mainumby", "¡Ha Sái Hovy!", "Paraguái Memby", "Okarayguápe okára", "Jacinta Mamita ha Leandro", "Peru'i", "Escuelero" ha "Ndavy'ái Escuela-pe". Upéi ou peteĩ tapicha katupyry, haihára, ñoha'angahára ha mbo'ehára; Roque Centurión Miranda. Ha he'iháicha Carlos R. Centurión "...ha'e niko hína pe paraguái ñoha'anga moheñoihare tuichavéva" "...ha'e niko guarani ñoha'ãngápe ḡuarã peteĩ itaguasu" "...añetehápe ohupi yvate paraguái ñoha'anga", péva he'ise hese ae paraguái ñoha'anga hi'aju ha ojepytasohague, hembiapokuépe tetãygua oñeñanduka iñe'ẽtépe, hembiapokuépe ombopy'aguasu hetãyguápe cháko ñorairõ rire oñakãrapu'ã jey haḡua. Julio Correa omombareteve guarani ñe'ẽmegua ñoha'anga. Hembiapópe oñe'ẽ tetãygua rekove, remimbyasy ha remikotevẽ. Ojeguerohory chupe hesakã porã rehe pe iñe'ẽ, oje'e hese omyeñoihague ñoha'anga guarani ñe'ẽme. Umi hembiapokue héra: "Sandia Yvyguy", "Guerra aja", "Tereho jey frente-pe", "Péicha ḡuarãnte", "Pleito rire", "Ñane mba'erã'ỹ", "Karai Ulogio" (Sainete), "Joayhuguirei", "Honorio Káusa" (Sainete), "Sombrero ka'a", "Toribio", "La versión guaraní de Arévalo de Jaime Bestard", "Po'a ndajajokói", "La culpa del bueno" ha "Así tenía que ser", ko'ã mokõi ipahakuevoguáva ojapova'ekue castellano-pe. Julio Correa omba'apova'ekue opytu'u'ỹre 1932 guive 1938 peve, heta jey oñembyepoti, oñembo'yvyrakua ha oñemuña Paraguáigui. Cháko ñorairõ aja oñoha'anga'apo ñorairõhápe. Omano riréma ojeguerohory chupe 1954 arýpe. Upete guive guarani ñe'ẽ oñakãrapu'ã jey. Umi ñoha'angahára omba'apova'ekue hendive niko hína: Roque Centurión Miranda, Lisandro González, Gustavo Alonso, Pancho Pérez, Ramón Amarilla, Manolo Samaniego, Elizarda Cazal de Rodas, Irma Medina, Angélica Medina ha Susana Mereles. Jehaisyry (género narrativo) katu tuichaite okakuaa mombe'urã "Kavaju sakuape" rupive Narciso R. Colamán (1876-1945) rembiapokue; 1972 ro'ýpe osẽ Buenos Aires-pe "Amombe'úta avañe'ẽme" ha "Hógape ojevýva" Carlos Martínez Gamba rembiapokue, avei ha'e ohai "Ta'ãnga Vera Rendy" 1987-pe ha 1989-pe katu "Jagua Ñetũ'o"; César Esquivel ohai 1979-pe "Teko Porãve Rekávo"; Pedro Moliniers 1979-pe omyeñói "Kuimba'e Ñarõ"; Juan Bautista Rivarola Matto katu 1980-pe ohai "Karai RRéi oha'ãramoguare Tuka'ẽ Kañy"; Tadeo Zarratea ohai 1988-pe "Arandu Ka'aty"; David Galeano ohai 1989-pe "Jakavere ypykue"; Rubén Rolandi ohai 1989-pe "Ahai ahendu", 1994-pe katu "Opáicha oñemombe'u" ha 1995-pe "Kasos ahendu ahai"; Feliciano Acosta ha Natalia de Canese ohai "Ka'i rekove"; avei Tadeo Zarratea ha Natalia de Canese ndive Feliciano ohai "Las aventuras de Ka'i" ha Carlos Martínez Gamba ndive katu ombokuatia "Tetãgua Remimombe'u" 1996-pe. Mombe'upyrusu (novela) guarani ñe'ẽme oĩ peteĩmínte, ha péva hína héra: "Kalaíto Pombéro" Tadeo Zarratea rembiapokue oñemyerakuãva'ekue 1981-pe. Ipype oñe'ẽ Kalaíto ha Mbatovi tavaygua reko ha rekovére. "Mitã rerahaha", Juan Maidana rembiapokue ha'e avei peteĩ mombe'upyrusu oñembokuatiava'ekue ñe'ẽpotýicha. Ambue mombe'upyrusu oñembohasava'ekue castellano-gui guaraníme niko héra "Pascual Duarte rekovekue" Camilo José Cela, haihára españa-ygua rembiapokue, ko tembiapo rupive Cela onohẽva'ekue "Premio Nobel de Literatura" 1989-pe ha Rudi Torga katu ombohasava'ekue guaraníme 2004-pe.


ARANDUKAITA

ACOSTA Feliciano "Ñe'ẽporãhaipyre Guaraníme"1ª edición, Asunción, Editora Marben, 2000,126p.

ARAMI Editorial "Antología de la Poesía Paraguaya", 1ª edición, Asunción, Distribuidora ARAMI S.R.L., 2001, 799p.

BAREIRO SAGUIER Rubén "Literatura Guaraní del Paraguay" 2ª edición, Asunción, Servilibro, 2004, 286p.

CADOGAN León "Ayvu Rapyta" 1ª edición, Asunción, Fundación León Cadogan, 1992, 213p.

DELGADO Susy "25 Nombres Capitales de la Literatura Paraguaya", 1ª edición, Asunción, Servilibro, 2005, 389p.

ENCINA Ramos y Tatajyva, "Las cien mejores poesías en guaraní", 2ª edición, Asunción, Imprenta Salesiana, 1997,429p.

GONZÁLEZ REAL Osvaldo, "Literatura y Arte" 1ª edición, Asunción, Servilibro, 2004, 290p.

MÉNDEZ Faith Teresa, "Poesía Paraguaya de Ayer y de Hoy", 1ª edición, Asunción, Intercontinental Editora, 1997,424p.

RODRÍGUEZ -ALCALÁ Hugo "Literatura Paraguaya", 1ª edición, Asunción, Litocolor, 1990, 87p. TORGA Rudi "Antología de las Mejores Poesías en Guaraní", 1ª edición, Asunción, Servilibro, 2004, 290p.

VALLEJOS Roque, "La Literatura Paraguaya como medio de Expresión de la Realidad Nacional" 1ª edición, Asunción, Cromos S.RL., 1996, 123p





ARNALDO CASCO REMBIAPO




Ñane avañe'ẽ iñe'ãtytýi gueteri umi ñe'ẽ yma ymaveguare apytépe, ni iñaranduvéva ndoikuaaporãi mboy áñomanepa heñoihague raka'e, hákatu aréma hokyjera ha iñasãihague oúvo ko arapýre.

Nahesãimbáiramo jepe ko siglo 21-pe, ikatu ja'e hese hosã gueteriha, ajevéramo oikove gueteri oikóvo. Ojeporu opaicharei ha opa mba'erã, ojeporuhaichavoi opavave ñe'ẽ. Hese ae oῖ oporohayhu, ipy'aro, iñaña, ijapu, imonda, imba'ekuaa, ipokatu, ovy'a, oñembyasy, opurahéi, ojahe'o ha/térã oñembokerayvotýva.

Ñane avañe'ẽ ojehekovereka ko Amérika yvy rehe, ha ojehekovejuhu 10 millóne rasa tapicha korasõ korapýpe.

Ñande tapicha paraguái, ndahavéimaramo jepe guarani retãygua apyterete, jaikuaañaína ñande sy yma ha'ehague kuña guarani, ha jaikuaaáramo jepe upeichaha ha ñande juru tuichakue ja'e ñandejehe jaguerosyryha guarani ruguy, michῖ michῖete ha jagueroyrõ, ñañembohory, ja'yvy'o ha jahekovemondoro ñande ypykuéra guarani ha guarani'ỹvape.

Ñande amerikaygua ñañe'ẽva guaraníme, paraguájo ñande rekópe, taha'e mbo'ehára térã nahániriva, ñaguarani'o jahávo ñane mitãnguéra, ndajahayhukái ha ndajahekombo'éi chupekuéra ñande rogapýpema oñe'ẽ, omoñe'ẽ, ohai, oikũmby ha oikovévo guarani ñe'ẽ remiandu retãpýpe ha retãpy rehe, ha upéva upe mba'épe maymavete nunga jafalla kakuaa jahávo.

Hi'ãiteva'erã ñemoñare pyahu ndive oipeju avei peteῖ yvytu pyahu. Tove toῖ tapicha omoñe'ẽkuaa, oñamindu'u ha ohaíva guaraníme. Upéicharõmante ojeikuaa ha ojekuaáta, ojehechauka ha ojehechakuaáta, oñembovai, oñemoporã, oñemomorã ha ojekaguaikuaáta ko Arnaldo Casco rembiapokueichagua rehe.

Ñane retãme niko opaite mba'épe ñandetapykue, ha ndareíri ñaime péicha, ñanemandu'ava'erã ojejapetehague ñande rova rehe mokõi gérra, heta rrevolusiõ ha diytadúra vai vai. Opa umíva rehe, ha jaguereko rupi mburuvicha ramo tapicha nahetãrayhúi ha itaryrýiva tetã viru rehe, ndaikatuvéi ñañakãrapu'ã. Ko novéla, Arnaldo Casco rembihaipy ohechauka avei ñandéve tapicha paraguái, heñói, okakuaa ha oikovéva guarani ñe'ẽmepa mba'éicha ipy'arasy, oñembyasy ha ohasa'asy ha mba'éichapa oῖ katuete oñeha'ã, ikerayvoty, imba'eporã ha iñaranduka'atýva. Ohechauka ñandéve heta mba'e ñande jahechakuaa'ỹtava, yvypóra rekove rehe opoñy, ojehýi térã osyrýva hi'arapáy guive omanoite peve. Ko mombe'upyrusu ñanemombe'u ha ñanemomandu'a heta mba'e jahasáva rehe ko ñande rekove mbykymi pukukue javeve. Techapyrãramo, ikatuporãnteha nañamanoitéi, térã nañamanombái ñamanóramo jepe, jajevyjey rehe mymbáramo, térã tekove pyahu ambue rupive.

Ñane retãme, ojehu avei ojehuháicha maymavetéva tetãme, ñepyrũrã ojehai ñe'ẽpoty, upéi ñoha'ãnga, upeive jehaisyry ha ipahaitépe ensájo. Ñane ñe'ẽpapára herakuã guasuvéva héra Emiliano R. Fernández; ñane ñoha'ãngahára, Julio Correa; ñande mombe'upyrusu apohára, Tadeo Zarratea; ha o'ensajo'apóva guaraníme katu, ndaiporiguasúi gueteri, kóva ko hénero literario jadeve gueteri ñane ñe'ẽ ha ñane retãme.

Jehaisyrytérã hénero narratívo rehe ñañe'ẽramo niko iporã jagueromandu'ami avei ko'ã tapicha rembiapokue: "Kavaju sakuape", Narciso R. Colmán apytu'ũ rokykue; "Amombe'úta avañe'ẽme", "Hógape ojevýva", "Ta'ãnga Vera Rendy", "Jagua Ñetũ'o" ha "Tetãgua Remimombe'u", Carlos Martínez Gamba rembihaipy; "Teko Porãve Rekávo", César Esquivel-guiguare; "Kuimba'e Ñarõ", Pedro Moliniers apytu'ũ reñói; "Karai RRéi oha'ãramoguare Tuka'ẽ Kañy", Juan Bautista Rivarola Matto remimoheñoimby; "Arandu Ka'aty", Tadeo Zarratea pógui guare; "Jakavere ypykue", David Galeano rembiapokue; "Ahai ahendu" ha "Opáicha oñemombe'u" Rubén Rolandi-re ; "Ka'i rekove", Feliciano Acosta ha Natalia de Canese remimyasãingue.

Novéla guarani ñe'ẽme rehe ñañe'ẽtaramo katu, upe oñemopyrendámava literaturaháicha, ha'ehína "Kalaíto Pombéro", Tadeo Zarratea rembiapopy, "Mitã rerahaha", Juan Maidana rembihaipy en verso. Mombe'upyrusu oñemoguaranimbyréva apytépe oime "Pascual Duarte rekovekue", Camilo José Cela, "Premio Nobel de Literatura 1989", haihára españa-ygua rembiapokue, Rudi Torga remimbohasakue 2004-pe...

Arnaldo Casco, mitãkaria'y arandu ñane retãygua ogueromyasãi hembiapokue ha omoñembo'y ñande resa renondépe. Che amoñe'ẽmbámava ipy guive iñakã meve, ahechakuaa hembiapokue rehe ikaraku, ikangue, ho'o, ipire, iñapytu'ũ ha hemiandu teeha, añetehápe hetekichíro ko hembiapopy, oῖporãháguinte, sapy'ánte opo henondévo, ijykévo térã ikupévo, upéva rehe ja'ekuaavoi hese isámboha ko karia'y mitã, ñandereraha ára ymaveguarére, ñandegueru ára ko'aḡaguápe ha ñanegueroña avei ára ko'ẽrõguáre, ñanemboguata opaichagua tenda korapy rehe, ojekuaa hese hetáma omoñe'ẽhague hekovépe ha opa umíva ohykuavo kuatia rogue rehe. 
Ko inovéla hérava Tatukua niko ouporãite ñane ñe'ẽme, omongaru ha omboy'u, omoingove ha omongakuaave ñane avañe'ẽ, hasypevéko ñane'apysẽjey jahávo. Naiporãveimavoi niko jatyryry ha ñapoñy, tekotevẽma jaguata ñane ñe'ẽtee ñande juru ha ñane korasõme, ñane guarani ha'ehína ñane rembikuaa arandu rekovesã, hese aémante jajokupyty, jajohesape'a, jajohekombo'e, ñañombovy'a ha ñañakãrapu'ãta, Arnaldo ohechauka ñandéve umi mba'e ko hembiapokue hérava "Tatukua" rupive. Tatukua niko peteῖ tava'i oῖ ha noῖrῖva avei, ojehecha ha ndojehecháiva, Tatukua ojoguaitemi ñane retãme, guéno, iku'ikuevoi niko hína péva, ha'e rehe avei peteῖ tenda hapykuere teéva, oῖhápe opaichagua tapicha, ojehuhápe heta mba'e iporã ha ivaíva, ikatu ha ikatu'ỹva. Amomaitei rory avei umi ambue tapicha oñeha'ãvape oúvo, térã oguatámava mombe'upyrusu rape rehe, umíva apytépe oime Hugo Centurión, Sebastián López, Rubén Zarza, Aristides Ortiz ha ambueve.

Ipahaitévo, aagujeme'ẽ jey Arnaldo Casco-pe ojerovia rehe che rehe añe'ẽmi haḡua ko pyharépe hembiapopy rehe, che'aguaraitemi añetehápe ha upéva ndaikatúi anega. Ajerure peẽme tapemoñe'ẽmi, tapehesa'ỹijo, tapekaguai ha tapemokyre'ỹ ko ñande haihára, kuimba'e mitãite, ombojeguakámava ohóvo iñapytu'ũ rokykuépe ñane ñe'ẽ ha ñane retã rekove. Ñamoñemúkena chupe, ani japechea ome'ẽreínte haḡua, che ajapohaguéicha.

Luque, 10 jasyapy 2017




GUARANI, PETEῖ ÑE'Ẽ OIKOVÉVA


Opaite mba'e hekovéva niko ikatu omano, upéicha he'i ko arapypegua léi ha upéva ryepýpe oike opaite mba'e hekovéva ha umi hekovéva apytépe oime avei upe "ñe'ẽ térã ayvu" rekove. Umi 6000-véva ñe'ẽ oikovéva gueteri apytépe, ko ñane Amérikape oĩ ñane Avañe'ẽ/Guarani. Kóva ko ñe'ẽ yma ymaite guive oiporúva 54 ypykue retã amerikaygua, ko'áḡaramo ḡuarã séintema opyta ha umíva ha'e: Ava guarani, Mbya Guarani, Ache Guarani, Paĩ Tavyterã, Guarani Ñandéva ha Guarani Occidental; upéicha avei ojegueromandu'ava'erã Guarani Paraguájo (Paraguáipe), Guarani Chiriguájo (Voliviape), Guarani Tupi (Brasil-pe) oñeha'ãva oúvo oiko ha oikove haḡua. Ko ñe'ẽ hapopypukuete ha hapo aranduetéva niko oiporu gueteri 10.000.000 rasa tapicha oñe'ẽva heñói guive omano meve ko región ryepýpe.

Oñemomohẽtaramo guarani rapykuere Paraguái retãme, tekotevẽ ojegueromandu'a pe amo 1492 guive, oguahẽ ypyramoguare umi españaygua ha oñemoĩ ojehe'a kário guarani ndive ha heñoihaguégui guarani paraguájo, itúva español ha isy káriova. Upete guive oñepyrũ heñói ha okakuaa ko guarani ojeporuetemíva paraguái yvýpe, upe mba'e iporãva niko haimete 90% tapicha oĩ oikũmby ha oñe'ẽva, jepémo ipokã gueteri tapucha omoñe'ẽ ha ohaikuaáva.

Guarani ñe'ẽ oñemombarete ha oñemongakuaa haḡua tekotevẽ oñemba'apo hese hekopete, tekotevẽ oñemohesakã mba'eichagua guaranípa upe ojeguereko, ojepota ha ojehekombo'étava, upéichape tove tojehekombo'e oñe'ẽ, oñomongeta, omoñe'ẽ ha ohaikuaa haḡua maymavetéva tapichápe opaite ára ha mamo oimehápe, tojehekombo'e ojeporukuévo tembiporupyahu, tojejapo térã toñemoñe'ẽasa guaraníme pelíkula mitã ha ha kakuaápe ḡuarã, mburuvichakuéra ha tapicha herakuãguasúva ta'iguarani oñe'ẽ jave ta'ãngambyrýpe, diariokuéra tosẽ guaraníme, toñemoheñói purahéi mitãme ḡuarã, taitachu, jarýi, sy, túva ha mitã rerekua toñe'ẽ ha toikove guaraníme. Ko'ãva ko'ã mba'e ojejapóramo añoite ikatúta guaraní hesãi ha imbareteve, ikatúta okakuaa ha oñembopyahu ko'ẽrei rehe oñembo'yke'ỹ rehe umi guaraní retãyguakuérape, ikatúva oipytyvõ tuichaháicha ojeguerojera potávo guarani ñe'ẽ.

Taha'e ha'evaichagua ñe'ẽ niko ko arapýpe hesãi, oikove ha okakuaa iñe'ẽharakuéra oiporu rupi hekovépe ko'ẽrei rehe ijeheguieténte ha ndaha'éi katuete léi ojopy rupínte. Opaichagua ñe'ẽ oikove iñe'ẽharakuéra rupivénte ha hikuái oguapy térã oñemboykéramo, ndaipóri léi ohaitypova'erã iñapytũ ha ikorasõmenguéra. Estado ojepyapy ha oipota añetéramo ojejapo umi 140 ha 77-pe oĩva, omombareteva'erã tekombo'e ha oikuave'ẽva'erã tuichaháicha viru oñemba'apoporã ha oñemba'apo añetévo guarani ñe'ẽ rehe, tove ha'e avei toĩ umi ñe'ẽ herakuã guasu ha oñembopyahúva apytépe. 



GUARANÍ, UNA LENGUA VIVA


Todo ser vivo corre el riesgo de morir, es la ley de la vida y de la naturaleza y como la lengua y la palabra es un ser vivo, no escapa de tal posibilidad. La lengua guaraní, como lengua milenaria de nuestra América sigue permaneciendo entre las 6000 lenguas que aún siguen subsistiendo. La misma, desde tiempos inmemoriales ha sido empleada por 54 pueblos americanos de la Gran Nación Guaraní, de los cuales hoy día solo quedan seis, es decir, el Ava guaraní, el Mbya Guaraní, el Ache Guaraní, el Paĩ Tavyterã, el Guaraní Ñandéva y el Guaraní Occidental; asimismo, no se puede dejar de mencionar el guaraní paraguayo (en Paraguay), El Guaraní Chiriguájo (en Bolivia) y el Guaraní Tupí (en Brasil), todos ellos en permanente lucha por la supervivencia. Hoy día, en la región, esta lengua de remotas y ricas raíces sigue siendo utilizada por más de 10.000.000 de personas a lo largo y ancho de la vida.

Mencionar la historia de la lengua guaraní en el Paraguay, implica considerar la llegada de los españoles en 1492, cuando los españoles comenzaron el mestizaje uniéndose con las mujeres carios guaraníes, de cuya unión nacieron los paraguayos, la cual dio inicio al guaraní paraguayo. El avañe'ë sigue vivo y en permanente lucha por su evolución. Es asombroso en el Paraguay el índice de guaraní hablantes hasta la actualidad, casi el 90% de la población sigue empleando en forma oral, aunque no en forma escrita.

Para que el guaraní se fortalezca requiere de un arduo labor, precisa de una atención especial en el campo de la pedagogía y de la didáctica para el desarrollo de las cuatro macrohabilidades, requiere de la definición de un modelo de lengua, el uso en todos los ámbitos de la vida nacional, el empleo de las nuevas tecnologías en la enseñanza, la producción de audio visuales (dibujitos y películas), el uso de parte de las autoridades y principales referentes de la sociedad, el empleo en los medios escritos, radiales y televisivos, la producción de canciones infantiles, el permanente uso en el hogar. Solamente así puede avizorarse un panorama alentador para el guaraní, de modo que evolucione y se modernice, sin olvidar o discriminar a los verdaderos dueños del guaraní, que son los pueblos guaraníes, que bien pueden enriquecer de manera increíble la lexicografía del guaraní paraguayo.

Sea cual sea el idioma del mundo, para gozar de vitalidad, salud y proyección hacia el futuro, requiere de sus hablantes, y tal comportamiento lingüístico debe fluir de manera natural, los mismos deben llegar al punto de emplear en la vida cotidiana, no porque la ley obligue, sino porque la misma sirve para la vida y para la comunicación. Todas las lenguas del mundo dependen de sus hablantes, mas si ellos no lo quisiesen o rechazasen, no existe ley alguna que los obligue a sentir en el corazón y aprender para siempre. Si el Estado tiene verdadero interés y pretende el cumplimiento de la Constitución Nacional (arts. 140 y 77), debe priorizar la educación bilingüe y brindar especial atención al guaraní, que es la que más necesita instalarse entre las lenguas prestigiosas del planeta.